Dolina Wieprza - Atlas inicjatyw ekorozwojowych
   
 
Nadwieprzańskie zabytki
   

Nadwieprzańskie zabytki

391 - kilometrowa rzeka Wieprz jest niezaprzeczalnie lubelską rzeką. Biegnie z południowo - wschodnich krańców regionu przez centrum aż do ujścia w północno-wschodnim obszarze województwa. Od wieków stanowiła drogę wodną łącząca spory fragment Lubelszczyzny ze światem. Dało to początek wielu miastom, osiedlom, wioskom. Pomimo, że wichry dziejów nie omijały tych terenów gęsto siejąc zniszczenie pozostało często brakiem świadomości niedoceniane bogactwo kultury. W powiązaniu z wytwarzanym przez setki lat pięknym krajobrazem doliny Wieprza zabytki tworzą miejsca po prostu piękne. Oto krótki opis miejsc godnych odwiedzenia, które zostały "szczepione" w trasę turystyczną.

Górny Wieprz przez wieki był rzeką łączącą dobra rodziny Zamoyskich. Ten ród tchną cywilizacje w roztoczańską ziemię - pobudował miasta, osady i wioski. Wzniósł szereg budowli, które do dziś dnia cieszą oko. Ale ten potężny ród nie tylko "przetwarzał" przyrodę, ale również starał się ją chronić. Dzięki temu możemy podziwiać piękno m.in. Roztoczańskiego Parku Narodowego.

Szlak rozpoczyna się w Tarnawatce - miejscowości położonej na północ od Tomaszowa Lubelskiego i Wieprza. Wzniesiono tu zamienioną na kościół XIX- wieczną cerkiew prawosławną oraz siedemdziesięcioletni zespół dworski. Godna uwagi jest siedziba Urzędu Gminy - to dawna karczma z zajazdem postawiona w XIX w. Następnie proponowana trasa prowadzi wśród stawów i lasów do Krasnobrodu. Położone nad Wieprzem miasto założono w XVI w. Od 2002 roku posiada status uzdrowiska. Obfituje w liczne zabytki. Na Podklasztorzu stoi zespół klasztorny z barokowym kościołem, w którym jest cudowny obraz Matki Boskiej Krasnobrodzkiej (cel licznych pielgrzymek), kilka ciekawych ekspozycji posiada Muzeum Parafialne. W zachodniej części miejscowości na Podzamczu wybudowano w XVII w. okazały pałac. Potem turystyczny trakt prowadzi przez Bondyrz (warto zobaczyć dwa młyny z okresu międzywojennego i Muzeum Historyczne Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej) do Guciowa, gdzie mieści się prywatny skansen (stoją w nim typowe dla Roztocza chałupy z XIX i XX w.), wystawa skamieniałości i minerałów oraz cmentarzyska kurhanowe. Następnie wkracza do Roztoczańskiego Parku Narodowego. W Zwierzyńcu, który założyli w XVI w. Zamoyscy jako osadę myśliwską i rezerwat dzikiej zwierzyny zachowały się liczne, minimum stuletnie budynki Zarządu Ordynacji Zamoyskich m.in. pałac plenipotenta oraz budynki fabryczne (m.in. sławiący na cały kraj miejscowość browar). Za Zwierzyńcem rzeka zakręca na północ, a szlak przez Topólcze, gdzie stoją ponad stuletnia drewniane domy i cerkiew prawosławna z 1913 r. "dobija" do Szczebrzeszyna. To kolejne niewielkie miasto na trasie. Położone u wrót Roztocza otrzymało prawa miejskie w 1394 roku. W Szczebrzeszynie najlepiej na Lubelszczyźnie zachowały się świadectwa bytności Żydów. Stoi tu murowana, późnorenesansowa synagoga z początku XVII w. Synagoga w Szczebrzeszynie , którą zdobią ciekawe szczegóły architektoniczne i osobliwy, wysoki dach. Ostał się cmentarz, na którym można obejrzeć około 400 nagrobków (macew), z których część ma bogate zdobienia. Szczebrzeszyn - Kirkut Godny uwagi jest również renesansowy kościół, zespół klasztorny Franciszkanów. Budynki świeckie reprezentują XVI- wieczne pozostałości po zamku, ratusz z 1830 r. oraz nadwieprzańskie młyny z XX w. Szczebrzeszyn - Młyn Kolejnym godnym uwagi punktem na trasie jest Klemensów. Osada zawdzięczająca swój rozwój cukrowni. Zachował się letni pałac Zamoyskich z połowy XVIII w. i okazały, robiący wrażenie 100 hektarowy park krajobrazowy.

Po opuszczeniu Roztocza rzekę w jej środkowym biegu oplatają dawne, głównie XIX- wieczne rezydencje ziemiańskie. Ta grupa społeczna wywodziła się ze średniej szlachty, która tak chlubną rolę odegrała w XVI (zagwarantowanie wolności religijnej, wprowadzenie reform wzmacniających państwo) i XVIII wieku (próby uratowania upadającej Rzeczpospolitej). Dziś wiele z tych obiektów podupadło, po wielu nie ma już śladu lub pozostały jedynie podworskie parki lub budynki gospodarcze. W większych osadach godne uwagi są ciekawe obiekty sakralne - najdłużej istniejące zabytki na tym terenie.

   Nielisz to miejscowości położona nad zamienionym w zalew fragmencie doliny. Zachował się drewniany kościół św. Wojciecha z połowy XIX w. i pochodzący z tego czasu cmentarz. Następnie trasa biegnie przez Tarzymiechy do Izbicy. Do II wojny światowej było to miasteczka żydowskie dla wypędzonych z Tarnogóry mieszkańców tej narodowości. Możemy odnaleźć budynki z elementami charakterystycznymi dla siedzib Żydów (np. kuczki). Potem droga prowadzi do Tarnogóry - miejscowości, którą od 1750 r. zamieszkiwali katolicy. Stoi tam potężny młyn, otoczona parkiem murowana rezydencja Pałac w Tarnogórze z 1840 roku i renesansowa, wielokrotnie przebudowywana świątynia katolicka z XVI wieku. W miejscowości jest także wiele starych chałup Drewniana zabudowa w Tarnogórze wznoszonych z różnych surowców (drewno, opoka - biały kamień, cegła). Na cmentarzu w Tarnogórze Po opuszczeniu tego miejsca trasa przechodzi przez Dworzyska (dworek z XIX w.) i biegnie do Krasnegostawu. Ponad 600-letni gród powstał na zboczu doliny Wieprza. Jest bogaty w obiekty, przy których warto się zatrzymać. Takim miejscem jest obszerny rynek zamieniony w skwer. Otaczają go niewielkie secesyjne kamieniczki, pośród których warto odnaleźć ratusz z 1862 r. i wzniesiony w okresie międzywojennym dom sejmikowy. W Krasnymstawie stoją aż trzy zespoły klasztorne (dwa Augustianów i jeden Jezuitów) złożone z zabytkowych budynków. Pojezuicki kościół charakteryzuje się ciekawymi zwieńczeniami hełmów wież - są to rzeźby przedstawiające patronów tej świątyni. Krasnystaw - Kościół Małomiasteczkowy krajobraz Krasnystaw - Centrum Krasnystaw - Sejmik tworzą kramice i jatki miejskie z 1930 r. Warto zwrócić uwagę na niepozorny, ale ciekawy budynek mieszczący swego czasu pocztę (w XVIII i XIX w.).

Za miastem rzeka skręca na północny- zachód. Droga prowadzi do Stężycy Nadwieprzańskiej, gdzie jest kolejna cerkiew zamienioną na kościół. Wzniesiono ją na skarpie w 1900 r. W Dobryniowie zachował się drewniany dwór z 2 połowy XIX wieku. Dwa różnego typu młyny odkrywamy w Oleśnikach - jeden w stanie ruiny to wiatrowy "holender" Oleśniki z początku XIX wieku, drugi (z okresu międzywojennego) był napędzany przez nurt rzeki. Warto zainteresować się wiejskimi chatami zarówno w Oleśnikach, jak i w kolejnej miejscowości na szlaku - Trawnikach, gdzie można także odnaleźć materialne ślady po zespole dworskim w postaci kilku budynków gospodarczych i resztek parku. Następnie trasa prowadzi przez Dorohuczę i Siostrzytów - kolejne wioski, gdzie odkrywamy chronione prawem młyny wodne z początku ubiegłego wieku. Ponadto warto zainteresować się murowaną, klasycystyczną świątynią rzymską św. Judy Tadeusza z końca XVIII w. (Dorohucza) i XIX- wiecznym parkiem dworskim (Siostrzytów).

W powiecie łęczyńskim Wieprz tworzy najpiękniejszy fragment swojej doliny, Jest to także najbardziej zasobny odcinek w zabytki kultury. Zwłaszcza, jeśli chodzi o rezydencje szlacheckie lub ziemiańskie i towarzyszące im budynki. Poznane obiekty z reguły są bardziej okazałe niż wcześniej poznane. Jedyne miasto - Łęczna jest godna uwagi ze względu na unikatową zabudowę miejską, jaka zachowała się do dziś.

W Łysołajach szlak przechodzi obok potężnego pałacu z 1904 r. (mieści się w nim szpital), otoczony nieco starszym parkiem. Ciekawym uzupełnieniem dla tych obiektów są budynki gospodarcze z drewnianym młynem elektrycznym z lat 20- tych XX w. Godna uwagi jest przydrożna figura mająca ochronić wioskę przed epidemią cholery (wzniesiono ją w I poł. XVIII w.) Następnie jest Jaszczów, gdzie stoi drewniany dwór z początku XIX w. i ruina ariańskiego zboru z przełomu XVI i XVII wieku. Również w Milejowie znajduje się kilka ciekawych obiektów. Wśród nich warto zwrócić uwagę na drewniany dwór, kościół parafialny z 1855 r. i robotnicze budynki mieszkalne mające niespełna 100 lat. Za Milejowem godny uwagi jest miejscowość Łańcuchów. Oglądamy kolejny zespół dworski (tym razem z 1904 r. zaprojektowany przez Stanisława Witkiewicza w stylu "zakopiańskim"), którego otacza park zasadzony w XVIII w. Nieopodal stoi kościół parafialny, przy którym wzniesiono w latach 1812-17 dwie dzwonnice. Szlak prowadzi do Łęcznej - miasta o XV- wiecznym rodowodzie. Według planów lat 70- tych miało być stolicą Lubelskiego Zagłębia Węglowego. Bardzo ciekawy jest układ urbanistyczny centrum z trzema rynkami. Wiele jest ciekawych obiektów architektury świeckiej m.in. unikatowe, pochodzące z XIX w. karczmy z zajazdami, ratusz, murowany dwór z przełomu XIX i XX w. z otaczającymi go zabudowaniami gospodarczymi, kilkadziesiąt domów mieszkalnych. Są także obiekty sakralne - renesansowy kościół parafialny z lat 1618-31, bożnica żydowska wzniesiona w stylu barokowym mieszcząca muzeum. Po opuszczeniu Łęcznej szlak kieruje się w stronę Lubartowa. W miejscowości Kijany natrafiamy na pałac z 1850 r., który stanowi najważniejszy obiekt zespołu poziemiańskiego. W miejscowości wzniesiono w I poł. XVIII w. barokową świątynię i o sto lat młodszą drewnianą kapliczkę.

Coraz okazalsza rzeka przechodzi w dolny swój bieg. Prowadzący wzdłuż doliny szlak napotyka głównie małe ośrodki miejskie (niektóre nie odzyskały praw miejskich po ich utracie w XIX wieku), które ze względu na brak linii kolejowych i potężne straty ludnościowe poniesione w II wojnie światowej (znaczny procent mieszkańców było pochodzenia żydowskiego) nie rozwinęły się i pozostały osadami. Z obrazem podupadłych miasteczek kontrastują potężne pałace wznoszone przez magnaterię (rodziny Firlejów, Jabłonowskich, Sanguszków) od XVI do XIX w.

 Przez Spiczyn trasa doprowadza do Zawieprzyc. Stoją tu pozostałości po potężnym zespole pałacowym. Zachowała się ruina pałacu, oficyna, lamus dworski, kaplica - obiekty (poza pałacem) z XVII w. Jest także dworek z I poł. XIX w. W miejscowości proponowana trasa oddala się od Wieprza, skręca na północny- wschód i biegnie przez lasy i pola przecinając wioski: Nowa Wola i Wólka Sernicka. W miejscowości Łucka stoi dwór murowany z 1900 r. otoczony resztką parku. Potem trakt osiąga trzecie i ostatnie położone nad Wieprzem miasto powiatowe - Lubartów. Miasto lokowano w 1543 r. Zachował się układ przestrzenny tworzony przez ok. 300 lat (XVI-XIX w.) z licznymi zabytkowymi kamieniczkami. Najokazalszym obiektem jest wyremontowany po zniszczeniach z II wojny światowej pałac z 2 poł. XVII w. Otacza go piękny park geometryczny. Odnajdziemy również dwie barokowe świątynie (jeden wchodzi w skład zespołu klasztornego Kapucynów), dwie XIX- wieczne kapliczki. Godne uwagi są stare cmentarze - katolicki założony na przełomie XIX i XX w. i żydowski użytkowany od XVI do XIX w. Lapidarium w Lubartowie Z Lubartowa trasa biegnie na północ przez Górkę Lubartowską, Leszkowice (zabytkowe chałupy z XIX/XX w.), Luszawę, Serock, Łukowiec, Sułoszyn, Wolę Skromowską do Kocka. To niewielkie miasteczko, założone nad Wieprzem w XVI w. Najokazalszym zabytkiem jest XVI- wieczny pałac, potem dwukrotnie przebudowywany, przez co częściowo utracił swój pierwotny wygląd. Otacza go zespół budynków m.in. dawna drewniana olejarnia przekształcona na młyn elektryczny. Warto zainteresować się centrum, gdzie zachowało się wiele starej zabudowy m.in. dom cadyka. W mieście stoi również barokowy kościół, którego budowę ukończono w 1782 r. Za Kockiem rzeka zakręca i biegnie na zachód. Szlak biegnie przez Białobrzegi do Jeziorzan. To osada, która jak wiele małych ośrodków utraciła prawa miejskie. Zachował się w niej układ urbanistyczny z XVI w. Odnajdziemy kościół parafialny wzniesiony w stylu barokowym oraz żydowską bożnicę z XIX w. Jest też wiele drewnianych, miejskich budynków mieszkalnych. Z Jeziorzan trasa biegnie do Blizocin, skąd udaje się do Sobieszyna. Tutaj mieściła się rezydencja magnacka, w której skład wchodził zachowany do dziś pałac, oficyny i zabudowania gospodarcze. Obiekty te mają rodowód XIX wieczny, podobnie jak dworek myśliwski oraz miejscowa świątynia. Następnie szlak kieruje się do Ułęża, gdzie natrafiamy na kolejną okazałą rezydencje, którą wzniesiono na początku XIX w. Otacza go park krajobrazowy. Z tego samego okresu pochodzi dworek murowany w miejscowości Sarny - kolejny na trasie godny uwagi obiekt. Stąd wytyczona trasa biegnie do Bobrownik. To dawne miasto prywatne, które utraciło prawa miejskie stając się osadą. Najstarszym zabytkiem jest murowany kościół z przełomu XV i XVI w. Przy nim stoi zdecydowanie młodsza, bo XVIII- wieczna dzwonnica. Godne uwagi są również cmentarze - żydowski i katolicki. Oba założono w XIX w. Z Bobrownik szlak prowadzi do Dęblina. Tutaj turystyczny trakt napotyka na fortyfikacje nowożytne. Wznieśli je Rosjanie w latach 1838 - 45, a składa się na nie szereg obiektów murowanych i umocnień ziemnych. Stoi tutaj również pałac z poł. XVIII w. W okresie międzywojennym został zaadoptowany na potrzeby szkoły lotniczej i tą funkcję pełni do dziś. Warto obejrzeć kościół parafialny z I poł. XVIII w., który przeniesiono w okresie międzywojennym z Łasic. Zachowała się dawna bożnica żydowska.
W Dęblinie rzeka Wieprz uchodzi do Wisły. Szlak turystyczny po osiągnięciu starego dworca kolejowego również kończy swój bieg.

Untitled Document
 
Towarzystwo dla Natury i Człowieka, ul. Głęboka 8A, 20-612 Lublin, oikos@eko.lublin.pl, www.ekolublin.pl, KRS: 0000214186