Dolina Wieprza - Atlas inicjatyw ekorozwojowych
   
 
Dziedzictwo przyrodnicze
   

(Niedo)rzeczna koncepcja

"Koncepcja Programowo-Przestrzenna Zagospodarowania zlewni rzeki Tyśmienicy"* to dokument, który ma być podstawą m.in. do przygotowania szerokich prac w dolinie Wieprza. Został on wykonany przez warszawski Bipromel - Biuro Studiów i Projektów Gospodarki Wodnej Rolnictwa. Program opracował zespół pracujący pod kierunkiem głównego projektanta mgr inż. Stanisława Wiśniewskiego. A wykonano go na zlecenie Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Lublinie.

"Koncepcja..." obejmuje szereg projektowanych działań na obszarze zlewni rzeki Tyśmienicy. Dodatkowo włączono jeszcze Dolny Wieprz, ponieważ on odbiera wody prowadzone przez Tyśmienicę. Projektowane roboty obejmują 34 gminy położone w powiatach: Biała Podlaska, Lubartów, Łęczna, Łuków, Parczew, Radzyń Podlaski, Ryki. Znaczna część robót obejmuje obszary wchodzące w skład europejskich obszarów chronionych w ramach systemu "NATURA 2000", ustanowionego przez agendę ONZ UNESCO Rezerwatu Biosfery "Polesie Zachodnie" oraz chronione prawem polskim: "Poleski Park Narodowy", Park Krajobrazowy "Pojezierze Łęczyńskie", "Poleski Park Krajobrazowy" i trzy obszary chronionego krajobrazu. Tereny te charakteryzują się nadzwyczajną bioróżnorodnością - na tych obszarach znajdują się siedliska wielu rzadkich roślin i zwierząt. Pomimo tego planowana koncepcja zakłada szeroką ingerencje w środowisko naturalne.

Podstawową inwestycją jest "udrożnienie Dolnego Wieprza". Według projektantów jego wykonanie jest niezbędne do realizacji całej koncepcji. Wiążę się to ze zwiększoną masą wód prowadzonych przez Tyśmienicę, które to musi odebrać Wieprz. Aby nie następowały wylewy w Dolinie Wieprza projektanci postulują pogłębienie koryta rzeki średnio o 1 m. Wyliczono, że zabieg będzie niezbędny na długości prawie 70 km - od ujścia Tyśmienicy koło Ruskiej Wsi do wpłynięcia Wieprza do Wisły. Powyższa czynność ma być wykonana koparką ("refulerem") z brzegu. Urządzenie zbierze nagromadzony przez lata muł wraz z rosnącą roślinnością. Skutkiem tych prac ma być możliwość prowadzenia w korycie większej ilości wody oraz szybszy jej spływ. W dokumencie nie wspomina się, że głębsze koryto osuszy dolinę. Pojawia się również konieczność sztucznego umacniania skarp brzegów na znacznej długości (41 km). Podczas prac ruszone zostaną niebezpieczne osady, które na dnie gromadziły się w czasach, gdy nie istniały oczyszczalnie ścieków. Jest prawie pewne, że spowoduje to znaczne straty przyrodnicze, także w dolinie Wisły. Wybrany z koryta materiał ma zostać rozplantowany na dnie doliny. Planowana jest albo rekultywacja terenu skażonego przez wybrany szlam albo jakaś forma czasowego zabezpieczenia miejsc jego składowania. Przewiduje się wydobycie prawie 2 mln metrów sześciennych osadów, które następnie pokryją tysiące hektarów dna doliny. Obszary zajęte przez szlam na lata zostaną wyłączone z produkcji rolnej, zniszczeniu ulegnie krajobraz i poważnie ograniczona bioróżnorodność. Ponad to przewidziano przekształcenie starorzeczy Wieprza w zbiorniki małej retencji. Pod hasłem rewitalizacji i renaturalizacji planowanych jest szereg działań, które zmienią dawne koryta rzeki w sztuczne zbiorniki wodne. Przewiduje się wykonać szereg czynności przeobrażających nadwieprzański krajobraz m.in. nowe kanały, urządzenia regulujące przepływ wody. Godny uwagi jest fakt, że doniosła ingerencja w twory natury, jakimi są stworzone przez rzekę dawne jej koryta nazywa się renaturalizacją, czyli przywróceniem dla natury zdegradowanych przez ludzką działalność obszarów!

"Modernizacja koryta rzeki Tyśmienica" i rzek uchodzących do Tyśmienicy to drugi etap planowanych robót. Celowość wykonania tej inwestycji jest tylko wtedy, gdy zakończy się "udrożnienie" Dolnego Wieprza. Polega on na pogłębieniu dna koryta rzeki Tyśmienicy do 0,5 m. Planowana inwestycja obejmuje rzekę na ponad 76 km. Na długości 35 km postulowane jest "odcinkowe ubezpieczenie skarp, naprawa istniejących umocnień dna, zabudowa biologiczna oberwisk i osuwisk skarp." Ponad to przewidziana jest modernizacja i naprawa urządzeń melioracyjnych i nawadniających. Podobny zakres robót przewiduje się wobec rzek mniejszych. Przewiduje się odmulenie dna na głębokość do 30 cm na łącznej długości ok. 570 km, odcinkowe umacniana dna i brzegów opaską kiszkową (długość 170 km) oraz naprawy i modernizacje urządzeń wodnych. Niekorzystne skutki, zwłaszcza dla przyrody mogą być podobne do wskazanych przy opisie prac związanych z Dolnych Wieprzem. Przewidziana jest również budowa nowych zbiorników małej retencji. W zależności od przyjętego wariantu wykonanych zostanie do 40 zbiorników. Przewiduje się również modernizacje stawów rybnych położonych na obszarze zlewni rzeki Tyśmienicy oraz systemów melioracyjnych (kanałów).

Wykonanie powyższych zadań wiąże się z wejściem masy ciężkiego, głośnego sprzętu, dużego ruchu samochodów. Przez długie miesiące musi to skutkować pogorszeniem warunków życia społeczności lokalnych obszaru zlewni rzeki Tyśmienicy, degradacją i tak nienajlepszej infrastruktury drogowej. Niewątpliwie zniszczonych zostanie wiele siedlisk roślin i zwierząt.

Niezależnie od wykonania wymienionych działań projektanci przewidują sanitację terenu zlewni Tyśmienicy. To szereg inwestycji w system kanalizacyjny obsługujący 21 gmin o łącznej długości ponad 116 km. Jego uzupełnieniem ma być budowa 28 gminnych i 25 przyzagrodowych oczyszczalni ścieków oraz modernizacja już istniejących. Postuluje się utworzenie czterech wysypisk śmieci. W "Koncepcji..." zmieściły się również takie działania jak dolesianie na powierzchni ok. 13,5 tys. ha oraz pielęgnacja już istniejących, rosnących na ponad 1 tys. ha lasów.

Całość robót przewiduje wykonać się do 2015 r. Koszt całości przedsięwzięcia ma wynieść 958 934,9 tys. zł. lub 971 542,9 tys. zł., w zależności przyjętego wariantu. Ma być ono sfinansowane ze środków publicznych - budżetu państwa, funduszy celowych, samorządów terytorialnych wszystkich szczeblów oraz środków pomocowych Unii Europejskiej. Wydanie potężnych środków projektanci szeroko uzasadniają licznymi korzyściami. Na pierwszym planie jest dobro społeczności lokalnych. Duże prace w okolicach ich domów mają spowodować poprawę stanu zdrowia i wzrost dobrego samopoczucia(!). Ma to nastąpić po ustaniu robót. Wcześniej wskazuje się na szereg uciążliwości jak hałas, wibracje, zapylenie atmosfery, wspominany ruch samochodów itp. Wykonywane inwestycje w dolinach rzek mają przyczynić się do zwalczania bezrobocia przez zatrudnienie przy pracach wymienionych w koncepcji. Dodatkowo projektanci postulują zmianę sposobu wykorzystania gruntów dna doliny rzeki. Koncepcja ma służyć zamianie łąk i pastwisk na grunty orne. Z jednej strony dąży się to likwidacji tradycyjnego, przyjaznego dla środowiska naturalnego wykorzystania doliny dla celów rolniczych, z drugiej zaś postuluje się rozwój agroturystyki. Nie ma być ona oparta na wyjątkowo cennych walorach przyrodniczych i kulturowych doliny Wieprza, a na przeobrażonych w zbiorniki małej retencji starorzeczach i nowoposadzonych lasach(!).

Projektanci twierdzą, że inwestycja wpłynie pozytywne na środowisko naturalne. Sami jednak wskazują szereg negatywnych konsekwencji wykonanych prac. O części pisaliśmy powyżej. Oto następne, wskazywane przez autorów "Koncepcji..." "Wpływ na florę i faunę regionu, początkowo (w pewnym stopniu) znaczący lub uciążliwy, okaże się pozytywny. Zagrożone będą, a nawet zginą bezpowrotnie te gatunki roślin i zwierząt, które żyły i bytowały w rejonie dolin przeznaczonych pod nowy zalew (zbiorniki retencyjne - dolinowe). W ich miejsce pojawią się nowe zespoły - gatunki roślin i zwierząt. Bioróżnorodność gatunków po wprowadzeniu planowanych inwestycji wzrośnie pozytywnie", "Obiekty i obszary objęte ochroną prawną, jako szczególnie nie będą zagrożone. W rozwiązaniach "Koncepcji..." dążono do tego, aby przedsięwzięcia (z założenia) pomogły w ochronie i wzbogacenia środowiska przyrodniczego oraz krajobrazu. Po realizacji programów inwestycyjnych, przy właściwej eksploatacji systemów, wpływy te oceni się i uzna za pozytywne". I jeszcze jeden cytat "Wpływ na glebę, powierzchni ziemi (rzeźbę krajobrazu). Początkowo będzie duży i niekorzystny z racji dużego rozmiaru planowanych robót (głównie przeobrażeniowych). Później jednak stanie się odczuwalny pozytywnie. Ten wpływ należy uznać za największe zadanie i osiągnięcie planowanych inwestycji". Za podsumowanie niech posłuży kolejny cytat: "Wpływ na krajobraz będzie pozytywny, upiększający. W wyniku podejmowanych prac wystąpią możliwości na pełną ekspozycje wybitnych cech krajobrazu Podlasia, północnej Wyżyny Lubelskiej i Małego Mazowsza". Słowa zawarte w dokumencie wskazują, że głównym celem projektantów nie była minimalizacja oddziaływania na środowisko naturalne postulowanych prac. Mają one upiększać, przeobrażać, eksponować, a nie chronić, zachowywać istniejące środowisko. Cytowane fragmenty uzasadnienia przedsięwzięcia zdają się je dyskwalifikować w oczach każdego, wrażliwego na piękno lubelskiej przyrody, krajobrazu.

Rafał Jasiński
rajas@wp.pl

*Cytaty pochodzą z Koncepcji Programowo-Przestrzenna Zagospodarowania zlewni rzeki Tyśmienicy. Biuro Studiów i Projektów Bipromel, 2002.

 

Untitled Document
 
Towarzystwo dla Natury i Człowieka, ul. Głęboka 8A, 20-612 Lublin, oikos@eko.lublin.pl, www.ekolublin.pl, KRS: 0000214186