Dolina Wieprza - Atlas inicjatyw ekorozwojowych
   
 
Dziedzictwo przyrodnicze
   

Wartość przyrodnicza doliny Wieprza, jej miejsce w sieci NATURA 2000 i programie rolnośrodowiskowym

Wieprz jest prawostronnym dopływem Wisły. Za jego źródła uważa się Jezioro Wieprzowe, okresowy zbiornik wodny koło Wieprzowa Tarnawackiego. Miejsce to leży na wysokości 274 m n.p.m. na zachodnich krańcach Grzędy Sokalskiej stanowiącej fragment Wyżyny Wołyńskiej. Na ponad 300 km (303,2 km) długości przecina kilka krain geograficznych: Roztocze Środkowe, Padół Zamojski, Działy Grabowieckie, Obniżenie Dorohuckie, Płaskowyż Świdnicki, Wysoczyznę Lubartowską i Pradolinę Wieprza. Rzeka uchodzi do Wisły koło Dęblina. Powierzchnia jej dorzecza wynosi 10415,2 km2. Zlewnia Wieprza położona jest w całości w granicach administracyjnych województwa lubelskiego. Poprzez kanał Wieprz-Krzna rzeka łączy się z Krzną a tym samym z dorzeczem Bugu.
Stosunkowo niewielkie przekształcenie doliny (zwłaszcza na pewnych odcinkach) powoduje, że Wieprz jest bardzo cennym przyrodniczo obszarem. Meandrująca rzeka, z szeroką doliną, starorzeczami tworzy liczne siedliska dla wielu organizmów. Są to przede wszystkim ptaki. Do najrzadszych należą: derkacz, bocian czarny, bąk, błotniak łąkowy, puchacz, orlik krzykliwy, rybitwa białoczelna i białowąsa, zimorodek. W dolinie zamieszkują też bobry i wydry. W wodach Wieprza występuje piskorz. Spośród roślin na uwagę zasługują: wolffia bezkorzeniowa, salwinia pływającą, grążel żółty, grzybienie białe, rosiczka okrągłolistna, kosaciec syberyjski oraz rośliny stepowe rosnące na nasłonecznionych zboczach doliny: wisienka stepowa, ostnica Jana, kosaciec bezlistny i inne.

 

Dla ochrony walorów przyrodniczych i bioróżnorodności doliny Wieprza powołano szereg obszarów chronionych, które w całości lub jedynie częściowo położone są w dolinie. Wieprz przecina park narodowy, trzy parki krajobrazowe i dwa obszary chronionego krajobrazu. W górnym biegu rzeka niemal od samych źródeł chroniona jest w ramach otuliny Krasnobrodzkiego Parku Krajobrazowego, a na odcinku między wsiami Podklasztor i Hutki położona jest w granicach samego parku. Chroni on walory krajobrazowe najwyższych wzniesień Roztocza Środkowego, jednakże dolina Wieprza stanowi w nim bardzo istotny element ochrony. Idąc w dół biegu rzeki, fragment miedzy Guciowem i Obroczą znajduje się w granicach Roztoczańskiego Parku Narodowego przy czym od granicy Krasnobrodzkiego PK, do wsi Brody Wieprz położony jest również w otulinie Roztoczańskiego Parku Narodowego. Roztoczański PN powstał w 1974 roku. Mimo, że głównym bogactwem parku są lasy, najcenniejsze z nich to buczyny karpackie, to jednak Wieprz stanowi również ważny obiekt ochrony. Dolina rzeki w granicach parku jest bardzo malownicza, zaś sama rzeka silnie meandruje. Na odcinku od wsi Wywłoczka do wsi Brody dolina Wieprza znajduje się w granicach Szczebrzeszyńskiego Parku Krajobrazowego. Utworzony on został dla ochrony walorów krajobrazowych i zróżnicowanej rzeźby terenu Roztocza Zachodniego. Sama dolina stanowi niewielki jego fragment. Kolejną formą ochrony przyrody w dolinie Wieprza jest Pawłowski Obszar Chronionego Krajobrazu. Obejmuje on dolinę na odcinku od Wólki Orłowskiej do granicy z otuliną Nadwieprzańskiego Parku Krajobrazowego. Głównym elementem ochrony w ramach tego OChK jest właśnie rzeka Wieprza i jej dolina. Na odcinku Dobryniów-Zawieprzyce (ujście Bystrzycy do Wieprza) dolina Wieprza znajduje się w granicach Nadwieprzańskiego PK i jego otuliny. Park obejmuje malowniczy fragment doliny środkowego Wieprza z silnie meandrującą rzeką (zwłaszcza na odcinku od Klarowa do Łańcuchowa). Na krawędziach doliny znajdują się cenne murawy z roślinnością kserotermiczną (Ciechanki Krzesimowskie). Odcinek między ujściem Bystrzycy a ujściem Tyśmienicy nie jest objęty obszarowymi formami ochrony przyrody. Istnieje projekt utworzenia Obszaru Chronionego Krajobrazu Dolina Środkowego Wieprza. Koncepcja ta powstała w ramach Programu Ochrony Dolin Rzecznych w Polsce, który został opracowany na zlecenie Departamentu Ochrony Przyrody Ministerstwa Środowiska. Najcenniejszy fragment doliny - Dolny Wieprz, objęty jest ochroną w ramach Obszaru Chronionego Krajobrazu Pradolina Wieprza. Obszar ten obejmuje odcinek od ujścia Tyśmienicy do ujścia Wieprza do Wisły. Dolina jest stosunkowo szeroka, rzeka silnie meandruje, znajdują się także liczne starorzecza i stawy.

Poza tym dolina Wieprza znalazła się również w sieci ECONET i bazie ostoi CORINE. W sieci ECONET Polska dolina Wieprza posiadała status krajowego korytarza ekologicznego (65k). W bazie ostoi CORINE na obszarze doliny Wieprza i w jej sąsiedztwie wytypowano 5 ostoi. Były to ostoje: Stawy w Tarnawatce, Lasy Zwierzyniecko-Kosobudzkie, Łąki nad Wieprzem, Oleśniki, oraz ostoja Dolina Tyśmienicy obejmująca niewielki fragment doliny Wieprza w odcinku ujściowym rzeki Tyśmienicy.

 

Europejska Sieć Ekologiczna NATURA 2000 ma na celu ochronę dziedzictwa przyrodniczego Europy poprzez ustanawianie obszarów chroniących określone gatunki i siedliska. Opracowywana i wdrażana jest w krajach UE i w krajach kandydujących. Podstawę prawną NATURY 2000 stanowią dwie dyrektywy unijne:

  • 79/409/EWG o ochronie dziko żyjących ptaków, zwana też Dyrektywą Ptasią, uchwalona 2 kwietnia 1979 roku,
  • 92/43/EWG o ochronie siedlisk przyrodniczych oraz dziko żyjącej fauny i flory, zwana Dyrektywą Siedliskową lub Habitatową, uchwalona 21 maja 1992 roku,

Każdy kraj członkowski UE jest zobowiązany do przygotowania i przekazania do Komisji Europejskiej listy obszarów jakie chciałby chronić w ramach sieci NATURA 2000. Na listę tą składają się Obszary Specjalnej Ochrony, nazywane umownie ostojami ptasimi (wytyczane na podstawie dyrektywy ptasiej) i Obszary o Znaczeniu dla Wspólnoty nazywane ostojami siedliskowymi lub habitatowymi (wytyczane na podstawie dyrektywy habitatowej - po zatwierdzeniu przez Komisję Europejską). W polskiej propozycji sieci, w trakcie jej opracowywania, dolina Wieprza również w różnym stopniu była uwzględniania. W wersji wstępnej sporządzonej przez Instytut Ochrony Przyrody PAN, GRID Warszawa i Zakład Ornitologii PAN, w samej dolinie zaproponowano praktycznie tylko jeden obszar. Była to ostoja ptasia Stawy Tarnawatka. Fragment roztoczańskiej doliny Wieprza znalazł się też w granicach ostoi ptasiej Roztocze, która częściowo pokrywałam się z ostoja siedliskową Roztocze Środkowe. Poza tymi obszarami niewielki odcinek doliny wszedł w granice ostoi ptasiej i habitatowej Dolina Tyśmienicy.

Lubelski Wojewódzki Zespół Realizacyjny, mający niewątpliwie znacznie lepszą znajomość walorów przyrodniczych doliny głównej rzeki Ziemi Lubelskiej, zwiększył ilość i powierzchnię obszarów proponowanych do sieci NATURA 2000. I tak prawie cały roztoczański odcinek doliny wszedł w obręb ostoi ptasiej Stawy Tarnawatka i znacznie powiększonej ostoi Roztocze. Fragment doliny znajdujących się w granicach Roztoczańskiego Parku Narodowego wszedł do ostoi siedliskowej o tej samej nazwie. Największy zbiornik zaporowy na Lubelszczyźnie, w Nieliszu oraz ujściowy odcinek doliny Poru wraz z sąsiadującym kompleksem leśnym zaproponowano do ochrony w ramach sieci NATURA 2000 jako ostoja ptasia Zbiornik w Nieliszu. Wyłącznie dla ochrony doliny Wieprza zaprojektowano trzy ostoje siedliskowe. Ponad 1200 - hektarowa ostoja Izbicki Przełom Wieprza obejmująca dolinę na odcinku od Wirkowic do Krasnegostawu. W jej granicach ochroną zamierzano objąć starorzecza i eutroficzne zbiorniki wodne, muliste brzegi rzeki, ekstensywne łąki, murawy kserotermiczne i zbiorowiska okrajkowe. Kolejną ostoją była Dolina Środkowego Wieprza obejmująca centralny fragment Nadwieprzańskiego Parku Krajobrazowego od Milejowa po Ciechanki Krzesimowskie. Ostoja miała powierzchnię 1000 ha i chronione byłyby w jej granicach siedliska podobne jak w poprzedniej oraz fragmenty lasów łęgowych i torfowisk przejściowych. Prawie cały Dolny Wieprz wszedł w granice ostoi ptasiej Dolina Dolnego Wieprza. Ostoja była dwuczęściowa. Główny kompleks obejmował dolinę Wieprza na odcinku od ujścia Tyśmienicy do Strzyżowic (droga Lublin-Warszawa), zaś kompleks zachodni zawierał fragment doliny koło wsi Podwierzbie i lasy położone na południe od niej. Całość ostoi miała 6200 ha powierzchni. Poza tym nad Dolnym Wieprzem zaproponowano również utworzenie ostoi ptasiej Dolina Dolnego Wieprza o powierzchni ponad 7200 ha. Obejmowałaby ona swym zasięgiem niemal cały kompleks główny ostoi habitatowej oraz przyległe stawy, niewielkie lasy. Jest to bardzo cenny obszar, na terenie, którego występują takie gatunki ptaków jak: derkacz, błotniak łąkowy, bąk, zaś na przelotach pojawiają się stada batalionów, których liczebność przekracza 100 osobników.

Ostatecznie Polska zgłosiła do Komisji Europejskiej 72 Obszary Specjalnej Ochrony oraz 184 projektowane Obszary o Znaczeniu Wspólnotowym (status taki uzyskały Specjalne Obszary Ochrony po wejściu Polski do UE). Na liście tej, spośród obszarów NATURA 2000 w dolinie Wieprza zostały jedynie dwie ostoje siedliskowe: Dolina Środkowego Wieprza i Roztocze Środkowe (obejmująca RPN). Do doliny przylegają również dwie niewielkie ostoje roztoczańskie: Debry i Święty Roch. W całej dolinie nie ma żadnej ostoi ptasiej.

Dodać należy, że propozycja obecnego kształtu sieci NATURA 2000 w Polsce jest propozycją minimalistyczną (OSO zajmują jedynie 3,7% - to wskaźnik najniższych ze wszystkich krajów UE) i Polska zostanie zobowiązana do jej uzupełnienie. Być może wówczas powrócą na listę obszarów NATURA 2000 takie ostoje jak Dolina Dolnego Wieprza czy Zbiornik Nielisz.

Program rolnośrodowiskowy jest elementem Wspólnotowej Polityki Rolnej. Jego celem jest promocja systemów produkcji rolniczej prowadzonych w sposób zgodny z wymogami ochrony środowiska (przeciwdziałanie zanieczyszczeniom wód, erozji gleb), ochrony i kształtowania krajobrazu, ochrony zagrożonych wyginięciem gatunków dzikiej fauny i flory oraz ich siedlisk, a także podnoszenie stanu świadomości ekologicznej wśród społeczności wiejskiej. Cele te realizowane będą poprzez zaangażowanie rolników do działań w ramach tzw. pakietów. Jest ich siedem:
1) rolnictwa zrównoważonego;
2) rolnictwa ekologicznego;
3) utrzymania łąk ekstensywnych;
4) utrzymania pastwisk ekstensywnych;
5) ochrony gleb i wód;
6) tworzenia stref buforowych;
7) ochrony lokalnych ras zwierząt gospodarskich.

Program rolnośrodowiskowy postrzegany jest jako narzędzie pomocne w ochronie przyrody. Zwłaszcza że pakiety: 1, 3 i 4, mogą być realizowane wyłącznie na działkach rolnych położonych na obszarach, na których występują zagrożenia dla środowiska lub występują zbiorowiska roślin o wysokich walorach przyrodniczych. Obszary takie nazywane są "strefami priorytetowymi". Zostały one wytyczone w oparciu o Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 lipca 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na wspieranie przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt objętej planem rozwoju obszarów wiejskich (Dz. U. Nr 174, poz. 1809).

W dolinie Wieprza wyznaczona została Strefa 06A - "Polesia Zachodniego, Wołyńskiego i Dolnego Wieprza". Bezpośrednio dolinę obejmują gminy: Kock, Michów, Jeziorzany, Firlej, Ostrówek, Ułęż i Baranów. Poza tym niemal cały odcinek górnego Wieprza (po zbiornik w Nieliszu) obejmuje Strefa 06B - "Roztocze", która obejmuje wszystkie gminy nad górnym Wieprzem: Tomaszów Lubelski, Tarnawatka, Krasnobród, Adamów, Zwierzyniec, Szczebrzeszyn, Sułów.

Działania podejmowane w ramach poszczególnych pakietów to m.in.: zachowanie na terenie gospodarstwa rolnego powierzchni trwałych użytków zielonych i wszystkich elementów krajobrazu tworzących ostoje dzikiej przyrody (naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne oczka wodne, bagna, kępy drzew i krzewów, miedze, torfowiska, źródliska itp.); wykaszanie ręczne i usunięcie ściętej biomasy itp. W przypadku pastwisk nizinnych - kontrolowany wypas rotacyjny bydła, koni lub owiec (także innych zwierząt, jeżeli jest to zgodne z celami ochrony siedliska). Za określone działania przewidziane są dla rolników odpowiednie ekwiwalenty pieniężne. Poniższa tabela pokazuje wybrane stawki płatności dla pakietów: utrzymywanie łąk ekstensywnych i utrzymywanie ekstensywnych pastwisk.

P01 Kod wariantu Utrzymanie łąk ekstensywnych Stawka płatności zł/ha
  P01a01 Półnaturalne łąki jednokośne - wykaszanie ręczne 1030
  P01a02 Półnaturalne łąki jednokośne - wykaszanie mechaniczne 400
  P01b Półnaturalne łąki dwukośne 880
P02  

Utrzymanie ekstensywnych pastwisk

 
  P02a Pastwiska na murawach ciepłolubnych 300
  P02b Pastwiska nizinne z wypasem tradycyjnym 400
  P02c01 Pastwiska górskie od 350 do 500 m n.p.m. 230
  P02c02 Pastwiska górskie powyżej 500 m n.p.m. 560

Źródło: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 lipca 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na wspieranie przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt objętej planem rozwoju obszarów wiejskich (Dz. U. Nr 174, poz. 1809)

Program rolnośrodowiskowy może być również pomocnym "narzędziem" przy ochronie doliny Wieprza, zwłaszcza w jej dolnym odcinku. Sprawne jego przeprowadzenie i wdrożenie powinno zmienić nastawienie nadwieprzańskich rolników do kwestii ochrony przyrody na tym obszarze.

Wykorzystana literatura:

  • Michalczyk Z., Wilgat T., 1998, Stosunki wodne Lubelszczyzny, Wydawnictwo UMCS, Lublin
  • Rąkowski G. (red.), 2002, Parki krajobrazowe w Polsce, IOŚ, Warszawa
  • Wilgat T.(red.), 2004, Roztoczański Park Narodowy - przyroda i człowiek, Magic, Zwierzyniec
  • Kondracki J.,2002, Geografia regionalna Polski, PWN, Warszawa.

Krzysztof Wojciechowski
Katedra Ochrony Środowiska
Katolicki Uniwersytet Lubelski

* powyższy artykuł został zamieszczony w materiałach wydanych na użytek konferencji "Ochrona przeciwpowodziowa a ochrona przyrody w dolinie Wieprza", 21 października 2004, Lubelski Urząd Wojewódzki, Lublin

Untitled Document
 
Towarzystwo dla Natury i Człowieka, ul. Głęboka 8A, 20-612 Lublin, oikos@eko.lublin.pl, www.ekolublin.pl, KRS: 0000214186